ЛІХТАРЫК У ЦЕМРЫ
Фэльетон
Перачытваю паляка Яраслава Івашкевіча. Шчасьлівы чалавек – цалкам рэалізаваў свой талент, і як паэт, і як празаік, драматург, эсэіст, мэмуарыст…
Ці ж мелі такую магчымасьць яго сучасьнікі Купала ды Колас? Дзівіцца варта не таму, што мы ня маем у літаратуры постацяў, роўных таму ж Івашкевічу, дзіва бярэ ад таго, што мы ўвогуле штось маем. Нягледзячы ні на што. Ня дзякуючы – а нягледзячы, насуперак. Якая яшчэ літаратура стваралася ў такіх акалічнасьцях? І здолела выжыць?
Забытая ў цёмным склепе бульба прарастае доўгімі белымі храсткамі ў спадзяваньні прабіцца да сонца, да волі. Так і наша прыгожае пісьменства.
Рэдка каму ўдалося глынуць вольнага паветра.
І ўчора, і сёньня.
А сёньня ўвогуле наша літаратура апынулася ў незвычайнай сытуацыі.
Заўсёды пісьменьнікі назіралі, што робяць калегі-суседзі, “трымалі руку на пульсе”. Пушкін уважліва чытаў Байрана, тыя ж Купала й Колас, бясспрэчна, былі знаёмыя з блізкай ім па духу літаратурай польскага “пазытывізму” – Ажэшкі, Сянкевіча, Канапніцкай.
Сёньня нашай літаратуры няма ў каго вучыцца.
Мы змушаныя ўсё яшчэ жыць праблемамі, якія стаялі перад Міцкевічам, Норвідам ці Пётэфі. Нацыянальная самасьвядомасьць у руінах, усеагульная апатыя, цемра й няволя.
Якая яшчэ мова дагэтуль мае неўсталяваную артаграфію? Ня кажучы ўжо пра вузкае кола яе карыстальнікаў.
Зачын апавяданьня – “Божа, пашлі мне добрага чалавека, сьвядомага беларуса…” Ці гаворыць хто – сьвядомы немец, японец?
Мы засталіся адны. Іншыя літаратуры жывуць іншымі праблемамі.
Наша літаратура нагадвае дзяўчынку, што яшчэ толькі рыхтуецца да першага прычасьця, у той час як яе дарослыя сяброўкі бадзяюцца па сэкс-шопах.
Паэт у заходняй літаратуры – ня толькі ня “больш чым паэт”. Ён увогуле – ніхто. Выкапень, экспанат кунсткамэры, які падтрымліваецца рознымі фондамі проста каб ня вымер як гатунак з “Чырвонай кнігі”.
А проза займаецца праблемамі аднаполага каханьня, капаньнем у чалавечым нізе й фэкаліях.
Але купка бруду на вымытай шампунем вуліцы толькі падкрэсьлівае яе чысьціню. На запляванай і засьмечанай – яшчэ й павялічвае ступень агіднасьці.
“Постмадэрнізм”, — які там “пост”, мы колькі сябе памятаем, столькі й посьцімся. Нам бы пад’есьці па-людзку, па-сапраўднаму.
Нам бы біць у званы ды трубіць у баявыя трубы, — а мы грукочам у “тазікі” і дзьмём у сьвісткі.
Ды вось бяда – праблемы засталіся тыя ж, з нашаніўскіх часоў, а пісаць так, як тады, ужо нельга.
І аднолькава млосна чытаць як патрыятычныя вяршыдлы пра храмы, крыжы і сьвечкі, так і “вершаванітаваньні”.
Мы ніяк ня можам выціснуць зь сябе комплекс “дзярэўні”, усё цікуем у бок “выкшталцонэго паніча”. Мы ня верым, што можам быць для некага цікавымі такія, якія ёсьць.
“Как? Из Вильнюса!!! И вы приехали сюда – наши дувалы смотреть?” – дзівіліся нам у Ташкенце мясцовыя расейскія рабацягі.
А вось Маркес з калегамі апісваў свае “задрыпоніі” такімі, якія яны ёсьць. І атрымалася літаратура, перад якой зьнялі капелюшы й цыліндры “высокацывілізаваныя” суседзі.
“Пішы, што бачыш і не мудры”, — вучыў Аляксей Венецыянаў.
У сваёй экзыстэнцыйнай сутнасьці мы такія ж як і ўсе. І першае каханьне дзе-небудзь у Лынтупах такое ж балючае, як і ў Вэроне. Толькі як яго апісаць так, каб зразумелі й тыя, закаханыя цяпер, — і тыя, што будуць жыць праз чатырыста гадоў?
Мы маем шанец стварыць сапраўдную літаратуру. Бо перад намі стаяць сапраўдныя, а ня выдуманыя праблемы. Нашай будучыні. Жыцьця і сьмерці.
Літаратура – як ліхтарык у цемры. Каб ня зьбіцца з дарогі. Не патануць у дрыгве.
А калі літаратура згушчае цемру – дык навошта яна?