СВАБОДА

Фэльетон

Крыўдна, калі паэта забіваюць на дуэлі.

Балюча, калі ён недарэчна гіне ў самым росквіце – ад хваробы, у катастрофе ці ад гарэлкі.

Ды не лягчэй, калі ён сам – сваімі ўчынкамі – губіць створанае. Застаючыся жывым як “фізычная асоба”.

Паэзія – як грашовыя знакі. Траціцца залатое забесьпячэньне – і яны становяцца проста задрукаванай паперай. Так і зь вершамі: калі аўтару ня хочацца падаваць руку, ня цягне й чытаць напісанае рукой ягонай.

Тэксты, скажаце, каштоўныя самі па сабе, праз сваю ўласную вартасьць. Так, ды не зусім.

Вось, скажам, кнігі нарвэжца Кнута Гамсуна назаўсёды застануцца ў літаратуры. Хоць аўтар пад канец жыцьця запляміў сябе калябарацыяй з гітлераўцамі. І быў за гэта выкляты сваімі чытачамі, якія кідалі яму праз плот ягоныя кнігі.

(Так у нас мастак і паэт Рыгор Сітніца вярнуў Таісе Бондар падпісаную яму аўтаркай кнігу, калі яна заняла “вернападданскую” пазыцыю.)

Гамсун, прынамсі, зганьбаваў сябе ў старэчым узросьце. Маразм – не каньяк, з гадамі толькі горшае.

А колькі было такіх, што сьвядома, з маладых гадоў ставілі свае таленты на службу рэжыму? Ад Маякоўскага да Аляксея Талстога і Валянціна Катаева.

Паэт Барыс Чычыбабін, які ўсё жыцьцё адпрацаваў сьціплым бухгалтарам у трамвайным дэпо, каб ня гвалціць свой талент, напісаў верш пра здраду, дзе “Катаев” рыфмаваўся зь “негодяев”.

А Веніямін Каверын назваў Катаева “полюсом безнравственности”.

Тым ня менш, усе тры вышэйпамянёныя будуць чытацца заўсёды, а паэт Чычыбабін, пры ўсёй павазе да яго як чалавека, так і застаўся малавядомым…

Праблема “генія і зладзейства” – вечная.

Але ў Беларусі яна мае сваю спэцыфіку.

Мы злоўжываем паняцьцямі – “фашызм”, “дыктатура”, маўляў, вярнуліся ў 1937 год…

Як бы сумна ўсьміхнуліся Янка Купала, Кузьма Чорны ці Ўладзімер Дубоўка, слухаючы гэтыя ляманты.

Любая літаратура – даступная. Для тых, хто хоча. Радыёгаласы – ня глушаць. Выехаць куды хочаш – і вярнуцца, – складана, але магчыма. (Апроч ЗША – і тое не таму, што не выпускаюць, а – не ўпускаюць.)

Калі Купала й Колас, сьціснуўшы зубы, пісалі хваласьпевы Сталіну, ім пагражала рэальная, — і пакутніцкая, сьмерць. Або ГУЛАГ. І ня толькі ім, а і іхным родным.

Нашым “рыцарам пяра” пагражаў не расстрэл у Курапатах, нават ня “хімія” ці 15-суткавы “адпачынак” у “гатэлі” на Акрэсьціна, — а толькі страта пасадаў у рэдакцыях і выдавецтвах.

Адна з галоўных рысаў цяперашняга рэжыму – усё ж ня жорсткасьць (хоць хто ж яе аспрэчвае), а – тое, што акрэсьліваецца неперакладным словам “пошлость”. (Здаецца, Набокаў – расейскі празаік, які ствараў на эміграцыі па-ангельску – так і пісаў: poshlost.)

Служыць такому рэжыму і захаваць свой талент – немагчыма.

Сяброўкі абсталёўваюць кватэры,
я п’ю ў лясах на досьвітку расу
і незалежна, з выглядам гетэры,
чыёсьці сэрца ў кошыку нясу.

Такія вершы маглі б чытаць рамантычныя дзяўчаты пры сьвятле ліхтарыка ледзяной ноччу ў стылым намёце на плошчы Каліноўскага.

Ды – не чыталі. Напэўна.

Бо напісала іх у часы сваёй маладосьці цётка, якая цяпер заадно з касталомамі, што неўзабаве будуць біць гэтых дзяўчат дубінкамі.

Усіх астатніх, хто няшчыльнымі радамі, – хто навыперадкі, хто з-пад палкі, — падаўся да карыта “новага” СП, я разумею. Яны толькі гэтага карыта й вартыя.

Але – Раіса Баравікова, паэзія якой піла ня з цэбра, а – зь нябеснага келіха?..

На якога чытача яна цяпер разьлічвае?

Хто адгукнецца на яе словы –

Прыйдзі, прыйдзі…
Я вольная ад спраў.
Сьпявае ноч, і больш такой ня будзе.
Сьляды твае прыкрыюць пікі траў…

Адміністрацыя прэзыдэнта? Голдынг? Амон?

“О як бы кармілі грудзі такія” – уздыхаў Максім Танк у сваім “Ave Maria”.

О, як жа патрэбна была б такая сьветлая лірыка цяпер, калі ўсё менш паэзіі і ўсё больш вершападобных тэкстаў.

Што ж, той жа Максім Танк адным зь першых пайшоў верай і праўдай служыць тым, хто душыў аснову асноў ягонай паэзіі – беларускую мову.

Бяда народу, у якога й паэты – прадажныя.

Нічога новага пад сонцам. Так і творыцца гісторыя, – не на старонках кніг, не ў тэлевізары і не на сцэне, – у жыцьці. І дзейныя асобы – мы самі.

Проста цяпер трыццаць срэбнікаў выплочваюць праз банкамат.

Матэрыял апублікаваны 16.11.2006 у 23:18. Рубрыка: Простая мова. Вы можаце сачыць за водгукамі на публікацыю праз стужку RSS 2.0. Вы можаце пакінуць свой водгук, альбо стварыць трэкбэк на ўласным сайце.